Nỗi lòng những ông lang “lách luật, khám chui” giữ nghề cứu người nhiều đời

Trong ngôi nhà của lương y Nguyễn Đình Cự, mạch nguồn y đức đã chảy suốt 6 đời, bắt đầu từ vị tổ nghề Nguyễn Đình Vận (1856-1928).

Tình yêu với Nam y sâu đậm đến mức cụ nội của ông, lương y Nguyễn Đình Thận (1895-1960), đã đặt tên cho bốn người con gái theo tên bốn vị thuốc quý: Sâm, Nhung, Quy, Thược.

Tuy nhiên, đối mặt với sự thay đổi của thời cuộc và những bất cập trong cơ chế chính sách liên quan đến lĩnh vực y dược xuyên suốt nhiều thập kỷ, niềm tự hào ấy đang phải gánh chịu những nỗi đau âm thầm.

Di sản “bốc thuốc cứu người” nhiều đời của các gia đình lương y đứng đứng trước nguy cơ mai một, lòng yêu nghề đôi khi không thắng nổi những rào cản từ thực tế.

“Khi những ông lang dân gian biến mất, mạch nguồn kinh nghiệm tích lũy ngàn năm cũng bị cắt đứt, đẩy người dân vào cảnh phải phụ thuộc hoàn toàn vào kháng sinh Tây y cho những bệnh lý mà vốn dĩ cây cỏ quanh nhà có thể chữa trị hiệu quả”, ông Cự chia sẻ.

Sự biến mất thầm lặng của những thầy lang

“Ngày trước ông nội làm y học cổ truyền nuôi cả nhà. Bây giờ không nuôi được con, phải làm các nghề khác để sinh sống”.

Ông Cự minh chứng cho sự chật vật của những người làm nghề y truyền thống qua lời tâm sự đầy xót xa của thế hệ trước – cố lương y Nguyễn Đình Trấn (1931-2011).

Lời tự sự này lột tả một nghịch lý hệ thống đang “bóp nghẹt” y học cổ truyền.

Một dòng họ có thể nắm giữ trong tay những bí quyết “vàng mười”, đó là những bài thuốc thực chứng đã cứu chữa biết bao người, nhưng lại không thể đảm bảo đời sống tối thiểu cho thế hệ kế cận bằng chính nghề nghiệp tổ tiên để lại.

“Khi “báu vật” dân tộc không thể chuyển hóa thành sinh kế bền vững, ngọn lửa đam mê với thảo mộc trong lòng các truyền nhân dần bị dập tắt bởi áp lực cơm áo. Các con cháu của những vị lương y danh tiếng, thay vì nối nghiệp nắn xương, bốc thuốc, đã buộc phải rời bỏ bàn thuốc để tìm kiếm những công việc khác nhằm duy trì sự sống”, ông Cự chia sẻ.

Sức ép kinh tế và sự bất cập trong hành lang pháp lý dẫn đến việc biến mất dần của các gia đình thầy lang truyền thống trên bản đồ y tế địa phương. Ông Cự dẫn chứng một thực tế đau lòng ngay tại quê hương ông xã An Châu, Hưng Yên.

Trước đây, xã An Châu vốn là một “vựa” tri thức y học dân gian với 4 gia đình làm thuốc y học cổ truyền lừng lẫy. Thế nhưng đến nay, chỉ còn duy nhất gia đình ông Cự là còn người bám trụ với nghề. Những dòng họ thầy lang danh tiếng một thời như cụ Lang Tạ, cụ Lang Kỷ, cụ Lang Mạc nay đã hoàn toàn vắng bóng, khi con cháu của họ không còn ai theo nghiệp cha ông.

“Sự biến mất của những gia đình này là sự đứt gãy của những “mạch ngầm” di sản quốc gia.

Mỗi khi một dòng họ thầy lang dừng hoạt động, hàng trăm năm kinh nghiệm thực chứng, những bí quyết phối ngũ độc đáo và cách nhận biết dược liệu đặc thù của vùng miền cũng theo đó mà vĩnh viễn mất đi.

Điều này đẩy người dân vào tình thế mất đi cơ hội tiếp cận với những phương pháp chữa bệnh hiệu quả, chi phí thấp, vốn là thế mạnh của Nam y bấy lâu nay”, lương y Cự chia sẻ.

“Nhiều đời gia đình cứu người, đến đời tôi phải khám chui!”

 Đây là cách lương y Cự tổng kết tình cảnh tréo ngoe của chính mình từng rơi vào và nhiều dòng họ hành nghề y học cổ truyền hiện nay.

Từ chính thực tế gia đình mình ông Cự chỉ ra rằng y học cổ truyền đã phải chịu đựng những hệ lụy từ các quy định thiếu tính đặc thù.

Xuyên suốt thời gian dài, hệ thống pháp luật vẫn chưa thực sự đồng bộ và thấu hiểu đặc thù của Đông y. Các văn bản quan trọng như Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2009 hay Luật Dược 2016 vẫn bị đánh giá là quy định rất chung chung, chưa tạo ra được một “đường băng” đủ rộng để những người thầy thuốc gia truyền có thể cống hiến một cách chính danh và hiệu quả.

Chính sự thiếu hụt một hành lang pháp lý chuyên biệt đã đẩy những người nắm giữ di sản như ông Cự vào thế phải tự bơi, tự xoay xở giữa một biển quy định vốn được xây dựng chủ yếu dựa trên nền tảng của Tây y.

Từ năm 1989, sau khi kế thừa vốn quý từ dòng họ, ông Nguyễn Đình Cự bước chân vào hệ thống y tế công lập với 17 năm công tác tại Khoa Y học cổ truyền – Phục hồi chức năng và 14 năm ở Phòng Kế hoạch tổng hợp của Bệnh viện đa khoa Đông Hưng.

Với vai trò Kỹ thuật viên trưởng, ông không chỉ làm hành chính mà còn trực tiếp tham gia công tác chỉ đạo tuyến, vận hành các thiết bị hiện đại như máy kéo dãn cột sống kỹ thuật số. Dù khoa của ông khi đó được coi là đơn vị mạnh của tỉnh Thái Bình (cũ), nhưng chính trong lòng hệ thống, ông đã nhận ra những “điểm nghẽn” thâm căn cố đế kìm hãm y học dân tộc.

Theo phân tích của vị lương y này, ở bất kỳ cơ sở y tế nào mà lãnh đạo không chú trọng đầu tư nhân lực, vật lực và tài lực, thì ở đó khoa Y học cổ truyền chỉ có thể hoạt động “thoi thóp”.

“Một thực tế đau lòng là ngay cả các bác sĩ y học hiện đại, dù trong chương trình đào tạo bắt buộc đều có học phần về Đông y, nhưng trong thâm tâm không ít người mà tôi tiếp xúc vẫn tồn tại sự coi thường đối với phương pháp cổ truyền.

Y học cổ truyền không biết từ khi nào chỉ được xem là phương pháp hỗ trợ, chứ không phải là điều trị.

Sự kỳ thị ngầm này, cộng với tâm lý tự ti của chính đội ngũ nhân viên làm y học cổ truyền, đã tạo nên một rào cản vô hình, khiến những bài thuốc và phương pháp nắn chỉnh xương quý giá của cha ông khó có đất diễn trong quy trình bệnh viện cứng nhắc”, ông Cự chia sẻ.

Trong suốt những năm ấy, để giữ nghề nắn bó gãy xương mà cụ Trấn đã truyền dạy, ông Cự đã phải tìm cách xoay xở trong từng kẽ hở của nhiệm vụ.

Chính nhờ nhiệm vụ đi xã chỉ đạo tuyến – một hoạt động mang tính cộng đồng – ông mới có cơ hội phát huy tay nghề thực tế, giúp đỡ những bệnh nhân gãy xương bằng phương pháp bảo tồn mà không phải can thiệp phẫu thuật phức tạp.

Y học cổ truyền chứng minh được hiệu quả xuyên suốt lịch sử (Ảnh: Mạnh Quân).

Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là tại sao những người có tay nghề thực thụ như ông và nhiều thầy lang khác lại phải rơi vào cảnh hành nghề “chui”?

Theo ông Cự, câu trả lời nằm ở quy định cấp phép: Luật Khám chữa bệnh chỉ công nhận Bác sĩ Y học cổ truyền và Y sĩ Y học cổ truyền mới được phép mở phòng mạch.

Điều này đẩy rất nhiều cụ lang có kinh nghiệm bốc thuốc truyền đời vào thế vi phạm pháp luật.

Ông Cự chia sẻ, thống kê năm 2008 tại TPHCM cho thấy có hàng vạn người khám bệnh không phép, có những cụ lang 80 tuổi vẫn chưa thể có được giấy phép hành nghề chỉ vì không đáp ứng được các tiêu chí văn bằng cứng nhắc theo tiêu chuẩn Tây y.

Thuốc gia truyền cứu người nhiều đời, xin cấp phép “khó hơn lên trời”

Không chỉ khó khăn trong hành nghề, việc đăng ký bài thuốc gia truyền để lưu hành cũng là một hành trình đầy bế tắc.

Lương y Cự chia sẻ rằng, dù ông đã nộp danh sách thực chứng 100 bệnh nhân có đầy đủ họ tên, địa chỉ và số điện thoại để minh chứng cho hiệu quả của bài thuốc, nhưng Hội đồng vẫn trả lại hồ sơ.

Họ yêu cầu ông phải bổ sung “tài liệu cơ sở khoa học” – một đòi hỏi mà theo ông là “khó còn hơn lên trời” đối với các lương y thuần túy.

“Việc áp đặt tư duy của Tây y để phân tích các bài thuốc Nam vốn dựa trên nguyên lý phối ngũ tổng thể là một sự khập khiễng tai hại.

Các hội đồng đang áp dụng tiêu chuẩn Tây y một cách máy móc, khiến những bài thuốc hiệu nghiệm nghìn đời bị mắc kẹt sau “cánh cửa” hành chính, không thể trở thành sản phẩm y tế phổ quát để phục vụ nhân dân”, ông Cự chua xót.

Trước đó, trong cuộc trao đổi với phóng viên báo Dân trí, GS.TS Trương Việt Bình, nguyên Hiệu trưởng Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam, Chủ tịch Hội Nam y phân tích, y học hiện đại chủ yếu dựa trên các hoạt chất đơn lẻ hoặc một số hoạt chất xác định rõ ràng.

Đây cũng là nền tảng để xây dựng tiêu chuẩn chất lượng, quy trình nghiên cứu và cấp phép lưu hành thuốc.

Trong khi đó, thuốc y học cổ truyền lại có đặc điểm hoàn toàn khác. Một bài thuốc thường là sự phối hợp của nhiều vị thuốc với hàng trăm hợp chất khác nhau, tạo nên tác dụng điều trị thông qua sự tương tác tổng thể giữa các thành phần.

Luật Dược hiện nay yêu cầu cơ sở sản xuất phải phân tích và chứng minh hoạt chất chính để xây dựng tiêu chuẩn chất lượng. Tuy nhiên, đây là yêu cầu rất khó đối với nhiều bài thuốc cổ truyền.

“Có những vị thuốc chứa rất nhiều hợp chất khác nhau. Muốn nghiên cứu đầy đủ hoạt chất chính theo quy trình quốc tế có thể cần tới hàng triệu USD cho một vị thuốc”, ông cho biết.

Năm 2020, sau 31 năm gắn bó với hệ thống y tế công lập, ông Cự quyết định nghỉ công tác. Trước đó một năm, ngày 9/1/2019, ông được cấp Giấy chứng nhận lương y và chính thức tiếp tục hành nghề với tư cách một lương y được Nhà nước công nhận.

Ngày ngày, ông vẫn bốc thuốc, bắt mạch, lặng lẽ gìn giữ những bài thuốc gia truyền mà nhiều thế hệ trong gia đình đã dày công vun đắp. Với ông, đó không chỉ là kế sinh nhai mà còn là một phần di sản cần được trao truyền.

Thế nhưng, con đường giữ nghề chưa bao giờ dễ dàng. Theo lương y Nguyễn Đình Cự, những người làm Đông y vẫn đang khá đơn độc. Sự phối hợp giữa y học cổ truyền và y học hiện đại ở nhiều nơi còn hạn chế, thiếu những cơ chế hợp tác thực chất để phát huy thế mạnh của mỗi bên, từ đó mang lại hiệu quả điều trị tốt nhất cho người bệnh.

Ông cũng trăn trở khi lớp trẻ ngày càng ít người đủ kiên trì theo đuổi nghề. Để kế thừa một bài thuốc gia truyền không chỉ cần nhiều năm học hỏi, mà còn phải có sự đam mê, nhẫn nại và cả một môi trường đủ thuận lợi để người thầy thuốc yên tâm gắn bó.

Ở tuổi xế chiều, điều lương y Nguyễn Đình Cự mong mỏi nghề được trân trọng hơn, người làm y học cổ truyền có thêm điều kiện để cống hiến và những bài thuốc gia truyền vẫn tiếp tục được gìn giữ, để giá trị của y học cổ truyền không lặng lẽ mất đi theo năm tháng.

Nguồn: Dân Trí